İşbu yazı, hukuk büromuz tarafından haftalık olarak hazırlanan “Vergi İncelemesinden Davaya: Vergi Uyuşmazlıkları Rehberi” başlıklı yazı dizisinin ikinci yazısıdır. Bir önceki yazımızda bu sürecin en başına odaklanarak vergi incelemesinin ne olduğu, nasıl ve hangi nedenlerle başlatıldığı üzerinde durmuştuk. Vergi incelemesi sürecine ilişkin genel çerçeveyi en başından itibaren öğrenmek isteyen okuyucularımızın öncelikle ilk yazımızı incelemelerini tavsiye ederiz.
Yazı dizimizin bu ikinci yazısında ise vergi incelemesi başladıktan sonra mükelleflerin hangi haklara sahip olduğu, hangi yükümlülükleri yerine getirmesi gerektiği ve inceleme sürecinde hangi hususlara dikkat edilmesinin önem taşıdığı ele alınacaktır.
Vergi incelemesi süreci mükellefler tarafından çoğu zaman yalnızca idarenin yürüttüğü teknik bir denetim gibi görülmektedir. Oysa bu süreçte mükelleflerin hem kanundan doğan önemli hakları hem de yerine getirmeleri gereken ciddi yükümlülükleri bulunmaktadır. Özellikle incelemenin ilk aşamalarında yapılan hatalar, sonradan telafisi güç sonuçlara yol açabilecektir.
Vergi İncelemesi Sürecinde Mükelleflerin Hakları Nelerdir?
Yukarıda da belirttiğimiz gibi mükelleflerin vergi incelemesi sürecinde mükelleflerin hem hakları hem de yükümlülükleri olsa da çoğu zaman yalnızca yükümlülükler odaklanılmaktadır. Ancak mükelleflere inceleme sürecinin hukuka uygun, şeffaf ve adil şekilde yürütülmesini sağlamak amacıyla çeşitli haklar da tanımıştır ve bu hakların bilinmesi, inceleme sırasında yapılabilecek hataların önüne geçilmesi ile mükellefin kendisini doğru şekilde koruyabilmesi açısından büyük önem taşımaktadır. Bu kapsamda mükelleflerin vergi incelemesi sürecinde sahip olduğu başlıca haklar aşağıdaki şekildedir:
İncelemenin Konusunu ve Kapsamını Öğrenme Hakkı
Vergi incelemesine başlanıldığında mükellefin hangi vergi türü, hangi dönem ve hangi konu bakımından incelemeye alındığını açık şekilde bilme hakkı bulunmaktadır. Bu nedenle incelemeye başlanırken mükellefe gönderilmek zorunda olan ve önceki yazımızda ele aldığımız İncelemeye Başlama Bildirimi’nde incelemenin kapsamının açıkça belirtilmesi zorunludur.
Mükellef, müfettiş tarafından incelemenin kapsamı dışında kalan dönem veya işlemler hakkında talepte bulunulması halinde bunun hukuki dayanağını sorgulayabilecektir. Bu hakkın bilinmesi özellikle incelemenin kapsamının gereğinden fazla genişletilmesinin önüne geçilmesi ve mükellefin hangi konuda hazırlık yapacağını doğru şekilde belirleyebilmesi açısından önem taşımaktadır.
İncelemeyi Yapan Kişinin Yetkisini Görme Hakkı
Yine bir önceki yazımızda da ele aldığımız üzere vergi incelemesi yalnızca kanunen yetkili kişiler tarafından yapılabilecektir. Bu nedenle mükellefin, incelemeyi yapan kişiden görev yazısını ve kimliğini göstermesini isteme hakkı bulunmaktadır.
Özellikle uygulamada farklı birimler tarafından bilgi veya belge talep edilebildiğinden, talepte bulunan kişinin gerçekten inceleme yapmaya yetkili olup olmadığının kontrol edilmesi önem taşımaktadır. Bu hususa dikkat edilmesi, usule aykırı işlemlerin önüne geçilmesi ve inceleme sürecinin hukuka uygun şekilde yürütülmesinin sağlanması bakımından önemlidir.
İncelemenin İşyerinde Yapılmasını Talep Etme Hakkı
Vergi Usul Kanunu uyarınca kural olarak vergi incelemesinin mükellefin işyerinde yapılması gerekmektedir. Ancak bazı durumlarda inceleme vergi dairesinde veya inceleme elemanının çalışma ofisinde sürdürülebilmektedir.
Mükellef, haklı bir neden bulunmadıkça incelemenin kendi işyerinde yapılmasını talep edebilecektir. Çünkü incelemenin mükellefin işyerinde yürütülmesi, belge ve kayıtların kontrolünü kolaylaştırdığı gibi sürecin daha sağlıklı takip edilmesini de sağlayacaktır. Ayrıca mükellefin ticari faaliyetlerine ilişkin açıklamaları daha düzenli ve kontrollü şekilde sunabilmesi açısından da bu hak önem taşımaktadır.
Tutanakları İnceleme ve İhtirazi Kayıt/Şerh Koyma Hakkı
Vergi incelemesi sırasında mükelleften çeşitli açıklamalar alınarak bunlar tutanak altına alınabilmektedir. Ancak uygulamada birçok mükellef, tutanakları yeterince incelemeden imzalamaktadır. Oysa imza altına alınan tutanaklar ilerleyen aşamalarda idare tarafından delil olarak kullanılabilecektir. Bu nedenle tutanakların dikkatle okunması, anlaşılmayan hususların açıklattırılması ve gerekli durumlarda ihtirazi kayıt/şerh düşülmesi son derece önemlidir.
Örneğin mükellef, tutanakta yer alan bir tespiti kabul etmiyorsa bunu açıkça belirterek imza atmalıdır. Aksi halde tutanak içeriğinin kabul edildiği yönünde değerlendirme yapılabilmesi mümkündür.
Meslek Mensubu veya Avukat Desteği Alma Hakkı
Vergi incelemeleri teknik ve hukuki yönü oldukça ağır süreçlerdir. Bu nedenle mükellefin süreç boyunca mali müşavirinden veya vergi hukuku alanında çalışan bir avukattan destek alma hakkı bulunmaktadır. Özellikle yazılı savunmaların hazırlanması, tutanakların değerlendirilmesi ve belge ibraz süreçlerinin profesyonel şekilde yürütülmesi ileride doğabilecek uyuşmazlıklar açısından büyük önem taşımaktadır. Çünkü inceleme sürecinde yapılan küçük bir hata dahi ilerleyen aşamalarda yüksek tutarlı vergi ve ceza riskleri doğurabilecektir.
Vergi İncelemesi Sürecinde Mükelleflerin Yükümlülükleri Nelerdir?
Vergi incelemesi sürecinde mükelleflerin sahip olduğu haklar kadar yerine getirmesi gereken yükümlülükler de bulunmaktadır. Bu yükümlülüklere uygun hareket edilmesi yalnızca inceleme sürecinin sağlıklı ilerlemesi açısından değil, aynı zamanda para cezaları, ek vergi tarhiyatları ve hatta bazı durumlarda ceza soruşturmalarıyla karşılaşılmaması bakımından da son derece önemlidir. Özellikle defter ve belge ibrazı ile yazılı açıklamalar konusunda yapılacak hatalar, ilerleyen aşamalarda mükellef aleyhine ciddi sonuçlar doğurabilecektir.
Bu nedenle vergi incelemesi sürecinde aşağıdaki yükümlülüklerin dikkatle yerine getirilmesi gerekmektedir:
Defter ve Belgeleri Süresinde İbraz Etme Yükümlülüğü
Vergi incelemesi sırasında mükelleften defterler, faturalar, banka kayıtları, sözleşmeler ve çeşitli ticari belgeler talep edilebilecektir. İbraz için on beş günden az olmamak üzere süre tanınması zorunludur. Bu belgelerin istenilen süre içerisinde eksiksiz şekilde ibraz edilmesi zorunludur. Defter ve belgelerin hiç ibraz edilmemesi veya eksik sunulması halinde durum, Vergi Usul Kanunu’nun 359. maddesi kapsamında Defter ve Belge İbraz Etmeme Suçu olarak değerlendirilebilecek ve 18 aydan 5 yıla kadar hapis cezası yaptırımı gündeme gelebilecektir.
Bu nedenle belge ibraz süreçlerinin mutlaka dikkatli şekilde yönetilmesi gerekmektedir. Özellikle hangi belgelerin teslim edildiğinin kayıt altına alınması ve teslim edilen evrakların bir örneğinin saklanması ileride doğabilecek uyuşmazlıkların önüne geçilmesi bakımından önemlidir.
Gerçeğe Aykırı Beyanda Bulunmama Yükümlülüğü
İnceleme sırasında verilen sözlü veya yazılı açıklamaların gerçeğe uygun olması gerekmektedir. Çelişkili, eksik veya gerçeğe aykırı beyanlar inceleme sürecini ağırlaştırabileceği gibi mükellef aleyhine değerlendirmelere de yol açabilecektir. Özellikle aceleyle hazırlanan yazılı savunmaların ileride telafisi güç sonuçlar doğurabileceği unutulmamalıdır. Bu nedenle inceleme sırasında yapılacak açıklamaların dikkatli hazırlanması ve mümkün olduğunca belgeyle desteklenmesi büyük önem taşımaktadır.
İnceleme Sürecini Engellememe Yükümlülüğü
Mükellefin inceleme elemanının görevini yerine getirmesini engelleyici davranışlardan kaçınması gerekmektedir. Talep edilen bilgi ve belgelerin bilinçli şekilde geciktirilmesi veya incelemeyi fiilen imkânsız hale getirecek davranışlarda bulunulması idare tarafından olumsuz değerlendirilebilecektir. Bu yükümlülüğe uygun hareket edilmesi, sürecin daha kontrollü ve sağlıklı ilerlemesi açısından önem taşımaktadır. Ancak bu durum, mükellefin her talebi sorgusuz şekilde kabul etmek zorunda olduğu anlamına da gelmemektedir. Hukuka aykırı veya inceleme kapsamını aşan talepler bakımından profesyonel destek alınması faydalı olacaktır.
Vergi İncelemesi Sürecinde Mükellefler Özellikle Nelere Dikkat Etmeli?
Vergi incelemesi sürecinde yapılan küçük hatalar dahi ilerleyen aşamalarda ciddi vergi ve ceza riskleri doğurabileceğinden, mükelleflerin özellikle aşağıdaki hususlara dikkat etmesini tavsiye etmekteyiz:
- İncelemeye Başlama Bildirimi mutlaka dikkatle incelenmeli ve saklanmalıdır.
- İncelemeyi yapan kişinin yetkili olup olmadığı kontrol edilmelidir.
- Defter ve belgeler eksiksiz şekilde ve süresi içerisinde ibraz edilmelidir.
- İdareye teslim edilen tüm belgelerin bir örneği mutlaka muhafaza edilmelidir.
- Tutanaklar okunmadan kesinlikle imzalanmamalıdır.
- Kabul edilmeyen hususlar bakımından tutanağa ihtirazi kayıt/şerh düşülmelidir.
- Sözlü açıklamalar yerine mümkün olduğunca yazılı ve belgeye dayalı açıklamalar yapılmalıdır.
- Çelişkili veya aceleyle hazırlanmış beyanlardan kaçınılmalıdır.
- Vergi incelemesi yalnızca muhasebesel bir süreç olarak görülmemeli, hukuki sonuçları da dikkate alınmalıdır.
- Özellikle yüksek riskli veya yüksek tutarlı incelemelerde mutlaka uzman desteği alınmalıdır.
Bu süreçte veya sürecin herhangi bir aşamasında vergi hukuku alanında uzman desteği almak için büromuzla iletişime geçebilirsiniz.
Yazı dizimiz kapsamındaki sonraki yazımızda, vergi incelemesi sırasında düzenlenen inceleme tutanakları ile vergi inceleme raporunun hukuki niteliği, bu belgelerin mükellef açısından doğurabileceği sonuçlar ve söz konusu aşamada dikkat edilmesi gereken hususlar detaylı şekilde ele alınacaktır.
Odabaşı & Özşahin Avukatlık Bürosu
